Zielnik sprzed niemal 300 lat – niezwykły eksponat w zbiorach Biblioteki Głównej UP w Lublinie

4 listopada 2026 roku w ramach obchodów Dni Bibliotek Naukowych odbył się wykład pt. “Tajemnice XVIII-wiecznego zielnika. Odkryj najcenniejszy skarb i nowe możliwości biblioteki” dr Pauliny Studzińskiej-Jaksim, bibliotekarza naukowego, podczas którego zaprezentowano wyjątkowy eksponat znajdujący się w zbiorach Biblioteki Głównej UP w Lublinie.

Dawniej, przed rozwojem technologii, rośliny poznawano przede wszystkim poprzez ich bezpośrednią obserwację, zbieranie i utrwalanie. Tak pojawiały się zielniki – zbiory zasuszonych okazów, opatrzone opisami i uporządkowane według przyjętego systemu. Przez lata były głównym narzędziem pracy badaczy, lekarzy i aptekarzy. Dziś stanowią bezcenne świadectwo historyczne.

Najstarsze zielniki powstały we Włoszech i w Europie Zachodniej. W Polsce do najstarszych zbiorów tego typu należy zielnik autorstwa Johanna Friedricha Zeidlera – lekarza i aptekarza działającego na terenie dzisiejszej Jeleniej Góry. Obecnie znajduje się on w zbiorach Biblioteki Głównej Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie.

Zeidler nad zielnikiem pracował  w latach 1732–1751. Pierwotnie składał się on z trzech tomów, choć do naszych czasów zachowały się tylko dwa. O istnieniu trzeciego tomu świadczy zapis w katalogu zbiorów Schaffgotschów, przechowywanym w Bibliotece Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Łącznie w trzech tomach skatalogowano aż 690 okazów roślin.

Najstarszy z tomów znajdujących się w posiadaniu naszej biblioteki powstał w 1732 roku i obejmuje 268 kart z zasuszonymi roślinami. Szczególnie interesujący jest fakt, że wiele spośród utrwalonych w nim gatunków znajduje się dziś na granicy wymarcia, a niektóre całkowicie zniknęły już z obszaru, gdzie pierwotnie je zebrano. Eksponat jest więc czymś znacznie więcej niż tylko kolekcją dawnych okazów botanicznych – to pamięć historyczna. Trzeci tom, według dostępnych informacji, powstał około 1751 roku w rejonie Świdnicy.

Ciekawa jest również technika wykonania zielnika. Okazy zostały przytwierdzone bezpośrednio do kart za pomocą kleju pochodzenia zwierzęcego, głównie rybnego. Ich stan zachowania jest zróżnicowany – niektóre rośliny przetrwały niemal w idealnej kondycji, inne noszą wyraźne ślady upływu czasu. Sama oprawa albumu to wielowarstwowe świadectwo dawnych technik introligatorskich oraz późniejszych napraw. Pierwotną konstrukcję wykonano z tektury sporządzonej z tkanin lniano-wełnianych, którą uzupełniały niebieski papier i wiązania. Z upływem lat oprawa była naprawiana i wzmacniana, czego śladem jest wtórny, nakrapiany papier na licu pokrywający jej zewnętrzną powierzchnię.

Swoje dzieło Zeidler prawdopodobnie przygotował  dla Johanna Antona Gottharda Schaffgotscha – ówczesnego właściciela Cieplic. Przypuszczenie to potwierdza pieczęć biblioteki Schaffgotschów w Cieplicach, która została udostępniona szerszej publiczności w 1834 roku. Z biegiem lat zielnik zmieniał swoje miejsce przechowywania, o czym świadczy kolejna pieczęć – Biblioteki Wyższej Akademii Rolniczej w Lublinie, czyli obecnej Biblioteki Głównej Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie.

Zasuszone na kartach albumu fragmenty dawnej przyrody wciąż przemawiają do współczesnego odbiorcy – przypominając, że biblioteki przechowują nie tylko książki, lecz także pamięć o świecie, którego już nie ma.

tekst: Zuzanna Skwarek DRiP/UPwL

fot. Zuzanna Skwarek i Bartłomiej Dąbrowski DRiP/UPwL