Siedliska przyrodnicze zostały wyznaczone w Unii Europejskiej w celu ochrony miejsc bytowania rzadkich gatunków roślin i zwierząt, często zagrożonych wyginięciem. Dyrektywa siedliskowa wymienia typy siedlisk przyrodniczych, które są zagrożone wyginięciem w Europie i zobowiązuje państwa członkowskie do ich ochrony w ramach sieci Natura 2000 (IMEUH 2013).
Jednym z regionów, gdzie występuje wiele cennych siedlisk przyrodniczych zagrożonych wyginięciem jest województwo lubelskie. Lubelszczyzna leży bowiem w obszarze ścierania się wpływów wschodnich i zachodnich oraz północnych i południowych. Tutaj przebiega wiele granic naturalnych: geomorfologicznych, klimatycznych, hydrologicznych, przyrodniczo-leśnych, zoogeograficznych i glebowych, co wpływa na ogromną różnorodność struktury przyrodniczej. Z tego powodu wiele siedlisk zostało objętych różnymi formami ochrony przyrody.
Oprócz tego znajduje się tutaj najwięcej w skali kraju obszarów Natura 2000: 23 obszary specjalnej ochrony ptaków i 100 specjalnych obszarów ochrony siedlisk, razem 123 obszary na 999 występujących w Polsce. Ich łączna powierzchnia w województwie lubelskim wynosi 732515 ha, co stanowi 29% powierzchni województwa. Część z nich pokrywa się również z innymi formami ochrony przyrody (Stanicka et al., 2013).
Wśród cennych siedlisk przyrodniczych (w tym priorytetowych) wymagających ochrony w formie wyznaczenia obszarów Natura 2000 znajduje się grupa obejmująca murawy, łąki, ziołorośla, wrzosowiska i zarośla. Są to często siedliska, których ochrona wymaga wypasu zwierząt.
Do siedlisk tego typu należą m.in. suche wrzosowiska (4030), zarośla jałowca na murawach kserotermicznych i wrzosowiskach (5130), ciepłolubne śródlądowe murawy napiaskowe (6120), murawy kserotermiczne (6210) (fot. 1), górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (6230), czy niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (6510).
Fot. 1. Murawa kserotermiczna w Gródku – Zachodniowołyńska Dolina Bugu PLH060035 (fot. M. Kulik)
Murawy kserotermiczne są ciepłolubnymi zbiorowiskami roślinnymi o charakterze stepowym, charakteryzujące się dużą różnorodnością flory i fauny, występujące w miejscach nasłonecznionych, ciepłych, o ekspozycji południowej, np. na stokach w dolinach dużych rzek. Murawy piaskowe są luźnymi zbiorowiskami roślinności psammofilnej w zasięgu oddziaływania klimatu kontynentalnego. Zasiedlają m.in. piaszczyste aluwia w dolinach dużych rzek, np. Bugu, czy Wisły. Z kolei murawy bliźniczkowe występują w rozproszeniu na niżu, wyżynach i w górach, w siedliskach kwaśnych, o zróżnicowanej wilgotności i ubogich w składniki pokarmowe. Suche wrzosowiska są zbiorowiskami roślinnymi wyróżniającymi się występowaniem krzewinek z rodziny wrzosowatych z dominacją wrzosu pospolitego oraz bogatą florą roślin zarodnikowych i porostów. Zachowanie tych siedlisk uzależnione jest od prowadzenia ekstensywnego wypasu zwierząt gospodarskich, głównie owiec, kóz, rzadziej bydła lub koni (fot. 2).
Fot. 2. Wypas koników polskich i bydła białogrzbietego w Roztoczańskim Parku Narodowym (fot. M. Kulik)
Są to siedliska charakteryzujące się niezwykłym bogactwem flory i fauny, a wypas sprzyja zachowaniu bioróżnorodności (fot. 3).
Fot. 3. Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Besser i motyl modraszek Rebela Phengaris rebeli Hirschke, 1904 w runi murawy kserotermicznej na Stawskiej Górze PLH060018 (fot. M. Kulik)
Zwierzęta są nieświadomym, ale doskonałym przenośnikiem nasion. Do ich futra przyczepiają się nasiona wielu gatunków roślin, wędrując z nimi również w ich przewodach pokarmowych. Dzięki zoochorii możliwe jest również rozprzestrzenianie się gatunków i odtwarzanie siedlisk. Pasące się zwierzęta ograniczają sukcesję wtórną, czyli zarastanie przez krzewy i podrost drzew (fot. 4) oraz ekspansję inwazyjnych gatunków obcego pochodzenia.
Fot. 4. Wypas owiec rasy świniarka na murawach napiaskowych zespołu zamkowo-parkowego Zamku w Janowcu (fot. M. Kulik)
Dzięki przygryzaniu roślinności eliminują również nagromadzony wojłok, czyli martwą materię organiczną, dopuszczając światło i stwarzając odpowiednie warunki do kiełkowania nasion. Udomowione przeżuwacze mają również pozytywny wpływ na zwierzęta dzikie. Przykładem jest prowadzenie wypasu na murawach napiaskowych po złożeniu jaj przez żółwice (fot. 5), w celu hamowania rozwoju gatunków ekspansywnych.
Fot. 5. Samica żółwia błotnego Emys orbicularis L. poszukująca miejsca do złożenia jaj na murawie napiaskowej – Poleski Park Narodowy (fot. M. Kulik)
Jednak, aby wypas zwierząt miał pozytywny wpływ na siedliska przyrodnicze musi być ekstensywny, czyli prowadzony w obsadzie dostosowanej do potencjału produkcyjnego siedlisk. Badania prowadzone od wielu lat w takich siedliskach wskazują, że obsada powinna wynosić od 0,3 do 1,0 DJP ha-1 (Kulik i in., 2019; 2020; 2023; Rysiak i in., 2021).
Przykłady pozytywnego wpływu wypasu na cenne siedliska przyrodnicze w woj. lubelskim: Poleski Park Narodowy, Roztoczański Park Narodowy, rezerwat przyrody Stawska Góra, obszar Natura 2000 Kąty, rezerwat przyrody Kózki, Gródek, Iłowiec, czy Zamek w Janowcu.
ul. Akademicka 13, 20-950 Lublin
NIP 712 010 37 75
REGON 000001896
e-Doręczenia: AE:PL-92700-40162-VCRBJ-25
ePUAP: /UP-Lublin/SkrytkaESP
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie w swoich serwisach stosuje pliki cookies (tzw. „ciasteczka”) m.in. w celu ulepszania treści, czy zbierania danych dotyczących ruchu na stronie. Każdy użytkownik może sam decydować o tym, czy dopuszcza pliki cookies, ustawiając odpowiednio swoją przeglądarkę. Aby wyłączyć pliki cookies na stronie up.lublin.pl, kliknij „Nie wyrażam zgody”. Więcej informacji na ten temat na naszej stronie „Pliki Cookies”.
Skonfiguruj zgody
Niezbędne pliki cookie umożliwiają podstawowe funkcje i są konieczne do prawidłowego działania witryny.
Google Tag Manager upraszcza zarządzanie tagami marketingowymi w witrynie bez konieczności wprowadzania zmian w kodzie.
Polityka prywatności: business.safety.google (opens in a new window)
Te pliki cookie służą do obsługi funkcji logowania w tej witrynie
Pliki cookie służące do celów statystycznych gromadzą informacje w sposób anonimowy. Informacje te pomagają nam zrozumieć, w jaki sposób odwiedzający korzystają z naszej witryny.
Google Analytics to zaawansowane narzędzie, które śledzi i analizuje ruch w witrynie.
Polityka prywatności: business.safety.google (opens in a new window)
Pliki cookie służące do celów marketingowych są wykorzystywane do śledzenia użytkowników odwiedzających witryny internetowe. Ich celem jest wyświetlanie reklam, które są istotne i interesujące dla poszczególnych użytkowników.
Facebook Pixel to narzędzie analityczne, które śledzi ruch w witrynie internetowej i sporządza na jego temat raporty.
Polityka prywatności: www.facebook.com (opens in a new window)
Więcej informacji na temat plików cookie znajduje się na stronie „Pliki Cookies”