Pejzaż w podczerwieni

 10 października 2026 roku na Wydziale Inżynierii Produkcji odbyło się dyplomatorium absolwentów rocznika 2025/2026. Wydarzeniu towarzyszyła wystawa fotografii autorstwa pracowników Wydziału: dr hab. inż. Magdaleny Kachel-Góreckiej, prof. uczelni oraz dr. hab. inż. Tomasza Guza. Wystawa nosiła tytuł „Pejzaż w podczerwieni”.

Celem wystawy, oprócz uświetnienia uroczystego rozdania dyplomów, była popularyzacja fotografii klasycznej jako środka przekazu. Temat został wybrany nieprzypadkowo, gdyż fotografie w podczerwieni, obok niepowtarzalnych i oryginalnych walorów estetycznych, mają także wymiar edukacyjny. Pokazują świat w zakresie promieniowania wychodząc poza zakres, który rejestruje ludzki wzrok. Fotografie wykonane w podczerwieni pokazują inną interpretację barw, niż tę, którą odczuwamy w zakresie widzialnym. Zieleń roślin jest odwzorowana bardzo jasno, z kolei błękit jest prawie czarny. Pejzaż był więc oczywistym wyborem tematu do prezentacji tych niezwykłych zjawisk.

Fotografia tradycyjna (czarno-biała) jest teraz wykonywana rzadko, głównie w celach artystycznych. Słynny fotografik Edward Hartwig powiedział kiedyś, że zdjęcia tradycyjne nie są „kalką” rzeczywistości, ale stanowią oryginalny jej zapis wykonany w postaci obrazów fotograficznych. Obrazy czarno-białe są więc dość swobodnym przedstawieniem rzeczywistości, poprzez odwzorowanie barw naturalnych w odcieniach szarości. Zastępowanie barw naturalnych szarościami jest często zafałszowane, gdyż czułość emulsji światłoczułych na poszczególne barwy (tzw. barwoczułość albo uczulenie spektralne) nieraz bardzo różni się od postrzegania ich przez zmysł wzroku ludzkiego.

Autorzy wystawy zdecydowali się użyć prostych środków formalnych, charakterystycznych dla tradycyjnej fotografii czarno białej. Używali materiałów światłoczułych uczulonych w zakresie bliskiej podczerwieni. Uzyskane po wywołaniu kontrastowe negatywy powiększali na papierze światłoczułym, zachowując ich oryginalną tonalność. Nie stosowali żadnych zabiegów technicznych związanych z transformacją obrazu pozytywowego. Praca w plenerze, ze względu na specyfikę tematu, wymagała użycia sprzętu starego typu pracującego w trybie manualnym. Polegała na wyborze motywu, doborze obiektywu w celu pokazania obrazu w optymalnym kącie widzenia oraz użyciu specjalnych filtrów do podczerwieni. Podczas pracy niezbędne były statywy, gdyż wybór kadru po nałożeniu na obiektyw filtrów, ze względu na ogromną ich gęstość optyczną, uniemożliwiał obserwację obrazu na matówce aparatu.

Prezentowane prace wykonane zostały na filmach 35 mm (większość), oraz na błonach 60 mm o uczuleniu superpanchromatycznym, które w zakresie świetlnym (400-700 nm) mają uczulenie panchromatyczne. Jest to film o zdolności rejestracji obrazów także w zakresie bliskiej podczerwieni, wykazując maksimum czułości dla długości fali 820 nm. Zdjęcia wykonywano z pomocą filtrów IR 720 nm, które mocowano w oprawie obiektywów w celu wyeliminowania fal świetlnych (pasma widzialnego). Przez obiektyw przechodziły (zostały odfiltrowane) tylko promienie podczerwone o długości fali większej od 720 nm.

Odwzorowanie barw w zakresie podczerwieni jest specyficzne. Naturalny barwnik zielony, chlorofil, zawarty w częściach zielonych roślin, bardzo intensywnie odbija ten zakres fal, co powoduje, że liście są bardzo jasne, na niektórych zdjęciach zdają się być pokryte szronem (zdjęcia wykonywane były od maja do września b.r.). Woda i błękit nieba bardzo silnie pochłaniają podczerwień, dlatego są przedstawione jako ciemnie, niekiedy czarne. Podczerwień przenika też przez cząsteczki pary wodnej rozproszonej w powietrzu, co powoduje, że na zdjęciach nie ma zamglenia dali (tzw. „perspektywy powietrznej”). Daje to złudzenie, że zdjęcia były wykonywane w środowisku, w którym nie ma atmosfery (efekt „księżycowy”).  

Zdjęcia: dr hab. Tomasz Guz