{"id":147189,"date":"2023-06-30T08:47:18","date_gmt":"2023-06-30T06:47:18","guid":{"rendered":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/?p=147189"},"modified":"2023-06-30T08:47:54","modified_gmt":"2023-06-30T06:47:54","slug":"substytucja-miesa-czy-komplementarnosc-przedwakacyjne-rozwazania-nad-talerzem-cykl-poznaj-swiat-nauk-o-zywnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/substytucja-miesa-czy-komplementarnosc-przedwakacyjne-rozwazania-nad-talerzem-cykl-poznaj-swiat-nauk-o-zywnosci\/","title":{"rendered":"Substytucja mi\u0119sa czy komplementarno\u015b\u0107 \u2013 przedwakacyjne rozwa\u017cania nad talerzem. Cykl \u201ePoznaj \u015bwiat nauk o \u017cywno\u015bci\u201d"},"content":{"rendered":"\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t
\n\t
\n\t

Czy mi\u0119so z in vitro to nadal mi\u0119so? Ile \u017cywno\u015bci jest marnowanej w ci\u0105gu jednej minuty w Polsce? Jaki ma to zwi\u0105zek z jednoczesnym poziomem niedo\u017cywienia ludzi na \u015bwiecie? Te fascynuj\u0105ce zagadnienia w najnowszym artykule z cyklu \u201ePoznaj \u015bwiat nauk o \u017cywno\u015bci\u201d.<\/strong><\/p>\n

Substytucja mi\u0119sa czy komplementarno\u015b\u0107 \u2013 przedwakacyjne rozwa\u017cania nad talerzem<\/strong><\/h4>\n

\u00a0<\/p>\n

Problem wy\u017cywienia ludzko\u015bci jest jednym z najwa\u017cniejszych wyzwa\u0144, z kt\u00f3rymi mierzy si\u0119 \u015bwiat. Nier\u00f3wnomierno\u015b\u0107 podzia\u0142u zasob\u00f3w, efektywne ograniczenie g\u0142odu i niedo\u017cywienia na \u015bwiecie mierzy si\u0119 z nadmiern\u0105 konsumpcj\u0105, kt\u00f3ra zwykle prowadzi do marnotrawstwa. Szacuje si\u0119, \u017ce rocznie marnuje si\u0119 i traci nawet do jednej trzeciej ca\u0142ej wyprodukowanej \u017cywno\u015bci. Niedo\u017cywienie wp\u0142ywa negatywnie na zdrowie i rozw\u00f3j, zw\u0142aszcza dzieci, co prowadzi do powa\u017cnych konsekwencji dla spo\u0142ecze\u0144stwa jako ca\u0142o\u015bci. Post\u0119puj\u0105ce zmiany klimatyczne na \u015bwiecie, a zw\u0142aszcza ekstremalne zjawiska pogodowe (susze, powodzie itp.) dodatkowo podnosz\u0105 ryzyko zwi\u0105zane z zapewnieniem bezpiecze\u0144stwa \u017cywno\u015bciowego. Stosowanie intensywnej produkcji \u017cywno\u015bci cz\u0119sto powoduje negatywne skutki w \u015brodowisku. Naukowcy proponuj\u0105 wprowadzenie do praktyki wielu innowacyjnych rozwi\u0105za\u0144 w sferze zapewnienia bezpiecze\u0144stwa \u017cywno\u015bciowego. Dotycz\u0105 one m.in. alternatywnych \u017ar\u00f3de\u0142 bia\u0142ka do wy\u017cywienia ludzko\u015bci. Bia\u0142ka maj\u0105 kluczow\u0105 rol\u0119 dla zdrowia cz\u0142owieka. S\u0142u\u017c\u0105 budowie struktur tkankowych, reguluj\u0105 metabolizm i procesy fizjologiczne, zapewniaj\u0105 przenoszenie substancji w organizmie, zapewniaj\u0105 funkcjonowanie uk\u0142adu immunologicznego, odporno\u015b\u0107 organizmu, mog\u0105 dostarcza\u0107 energii w przypadku niedoboru innych sk\u0142adnik\u00f3w od\u017cywczych. Dlatego tak wa\u017cne jest, aby dostarcza\u0107 organizmowi odpowiedni\u0105 ilo\u015b\u0107 bia\u0142ka odpowiedniej jako\u015bci, szczeg\u00f3lnie w okresie wzrostu, rekonwalescencji, podczas ci\u0105\u017cy i laktacji, a tak\u017ce w okresie podwy\u017cszonej aktywno\u015bci. W takich przypadkach dieta wykorzystuj\u0105ca wy\u0142\u0105cznie produkty ro\u015blinne jest niewystarczaj\u0105ca. Za dobre \u017ar\u00f3d\u0142a bia\u0142ka uznaje si\u0119 mi\u0119so, ryby, jaja, nabia\u0142, orzechy, nasiona, ro\u015bliny str\u0105czkowe i pe\u0142nowarto\u015bciowe produkty zbo\u017cowe.<\/p>\n

Wp\u0142yw produkcji mi\u0119sa na \u015brodowisko naturalne jest tematem aktualnym i szeroko dyskutowanym. Najcz\u0119\u015bciej powtarzane argumenty odnosz\u0105 si\u0119 do negatywnych skutk\u00f3w dla \u015brodowiska, zar\u00f3wno bezpo\u015brednich, jak i po\u015brednich. Wymienia si\u0119 niszczenie las\u00f3w, emisj\u0119 gaz\u00f3w cieplarnianych (zw\u0142aszcza metanu), stosowanie nawoz\u00f3w i pestycyd\u00f3w w uprawach ro\u015blin, zanieczyszczenie gleby i w\u00f3d, zu\u017cywanie zasob\u00f3w wody, u\u017cytkowaniem pastwisk i grunt\u00f3w na produkcj\u0119 pasz, degradacj\u0119 grunt\u00f3w.<\/p>\n

Jako alternatyw\u0119 dla hodowli zwierz\u0105t na mi\u0119so przede wszystkim proponuje si\u0119 produkty (zwykle wysoko przetworzone, z d\u0142ug\u0105 list\u0105 dodatk\u00f3w) nies\u0142usznie nazywane mi\u0119sem, bo wytwarzane fabrycznie z surowc\u00f3w pochodzenia ro\u015blinnego i s\u0142abo imituj\u0105ce mi\u0119so. W szczeg\u00f3lno\u015bci mo\u017ce to by\u0107 nawet szynka z celulozy. Bia\u0142ko z mi\u0119sa pr\u00f3buje si\u0119 zast\u0119powa\u0107 bia\u0142kiem pochodz\u0105cym z owad\u00f3w. Jednak to tak\u017ce nie jest mi\u0119so.<\/p>\n

Niejak\u0105 alternatyw\u0119 dla mi\u0119sa zwierz\u0119cego stanowi mi\u0119so wytwarzane technik\u0105 in vitro<\/em>, nazywane \u201emi\u0119sem z prob\u00f3wki\u201d lub \u201emi\u0119sem laboratoryjnym\u201d. Teoretycznie ka\u017cda zwierz\u0119ca tkanka mi\u0119\u015bniowa mo\u017ce zosta\u0107 wyhodowana in vitro<\/em>. Ze wzgl\u0119d\u00f3w marketingowych stosowane bywaj\u0105 nazwy: mi\u0119so \u201ehodowane\u201d, \u201enieubojowe\u201d, \u201eetyczne\u201d, \u201ebezofiarne\u201d, \u201ewolne od okrucie\u0144stwa\u201d i in. Produkcja takiego mi\u0119sa okre\u015blana jest jako: etyczna, bezpieczna i przyjazna \u015brodowisku. Taki obraz zwykle kreuj\u0105 media dodatkowo ilustruj\u0105c przekaz np. zdj\u0119ciem kawa\u0142ka mi\u0119sa zwierz\u0119cego. W istocie sprawa produkcji mi\u0119sa in vitro<\/em> nie jest tak oczywista i powinna rodzi\u0107 wiele w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n

Ju\u017c w 2008 r. niekt\u00f3rzy naukowcy twierdzili, \u017ce technologia gotowa jest do komercjalizacji to produkcja i przetwarzanie mi\u0119sa in vitro<\/em> jest wci\u0105\u017c w powijakach. Tak\u017ce sfera oddzia\u0142ywania na \u015brodowisko naturalne, zdrowie cz\u0142owieka, otoczenie gospodarcze pozostaje z wieloma pytaniami bez odpowiedzi. Niepok\u00f3j mo\u017ce budzi\u0107 znacz\u0105ca zmiana w diecie i d\u0142ugotrwa\u0142e oddzia\u0142ywanie na zdrowie cz\u0142owieka.<\/p>\n

Pierwsza prezentacja burgera z mi\u0119sa in vitro<\/em> w Londynie w 2013 r. by\u0142a du\u017cym wydarzeniem medialnym. Naukowcy pod kierunkiem Marka Posta pobrali kom\u00f3rki macierzyste od krowy, hodowali je, a nast\u0119pnie przygotowali burgera. Zasadniczo opr\u00f3cz u\u017cycia kom\u00f3rek pochodzenia zwierz\u0119cego i podobie\u0144stwa wygl\u0105du trudno dopatrze\u0107 si\u0119 innych cech wsp\u00f3lnych z naturalnie wytwarzanym mi\u0119sem. Do chwili obecnej niewiele zmieni\u0142o si\u0119 w tym zakresie.<\/p>\n

Wytwarzanie mi\u0119sa in vitro<\/em> rozpoczyna si\u0119 od pobrania kom\u00f3rek macierzystych od \u017cywego zwierz\u0119cia. Nast\u0119pnie kom\u00f3rki wymieszane z po\u017cywk\u0105 namna\u017cane s\u0105 przez kilka tygodni w bioreaktorze w specjalnych warunkach. W efekcie takiej hodowli otrzymuje si\u0119 nieustrukturyzowan\u0105 mas\u0119 kom\u00f3rkow\u0105. Naukowcy dotychczas bezskutecznie pr\u00f3buj\u0105 nada\u0107 tej masie posta\u0107 podobn\u0105 do tkanki mi\u0119\u015bniowej. Na przyk\u0142ad pr\u00f3buje si\u0119 wbudowywa\u0107 kom\u00f3rki z hodowli w specjalnie przygotowane \u201erusztowania\u201d z bia\u0142ka sojowego. Nie jest mo\u017cliwe na obecnym etapie odtworzenie naturalnej tkanki do wykorzystania w celach przemys\u0142owych. Ostatecznie produkt daleki jest od pierwowzoru pod wzgl\u0119dem w\u0142a\u015bciwo\u015bci funkcjonalnych (technologicznych). Smakowito\u015b\u0107 potrawy z takiego produktu tak\u017ce jest w\u0105tpliwa. Z\u0142o\u017cony proces przygotowania, konieczno\u015b\u0107 stosowania wielu wysoko przetworzonych surowc\u00f3w i dodatk\u00f3w, np. poprawiaj\u0105cych smakowito\u015b\u0107 budz\u0105 liczne w\u0105tpliwo\u015bci natury ekologicznej i dietetycznej.<\/p>\n

Mi\u0119so, czyli mi\u0119\u015bnie szkieletowe powstaje w naturalnych procesach \u017cyciowych zwierz\u0105t. Cechy mi\u0119sa zale\u017c\u0105 od genomu, gatunku, p\u0142ci, wieku, hodowli, post\u0119powania itd. Jest naturaln\u0105 struktur\u0105 tkankow\u0105 zawieraj\u0105ca w r\u00f3\u017cnych proporcjach wod\u0119 (ok. 75%), bia\u0142ko (ok. 16 – 21%), t\u0142uszcz \u015br\u00f3dmi\u0119\u015bniowy (ok. 2,5%), substancje mineralne. Tworz\u0105 j\u0105 w\u0142\u00f3kna mi\u0119\u015bniowe, tkanka \u0142\u0105czna, t\u0142uszcz itp. Mi\u0119so zwierz\u0119ce jest surowcem bardzo zr\u00f3\u017cnicowanym pod wzgl\u0119dem struktury, sk\u0142adu chemicznego, warto\u015bci od\u017cywczych i dietetycznych, w\u0142a\u015bciwo\u015bci technologicznych, w\u0142a\u015bciwo\u015bci funkcjonalnych i in. Dodatkowe zr\u00f3\u017cnicowanie produkt\u00f3w mi\u0119snych wynika z mo\u017cliwo\u015bci stosowania bardzo zr\u00f3\u017cnicowanych sposob\u00f3w przygotowania do spo\u017cycia. Asortyment produkt\u00f3w i potraw mi\u0119snych wydaje si\u0119 nieograniczony i zwykle stanowi trzon kuchni narodowych i tradycyjnych na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n

A zatem jak pokona\u0107 rozterki wyboru pomi\u0119dzy prawdziwym mi\u0119sem a przemys\u0142owym produktem udaj\u0105cym mi\u0119so? Jakie argumenty pro i contra mo\u017cemy wytoczy\u0107?<\/p>\n

Badania naukowe ukazuj\u0105, \u017ce nadmierne spo\u017cycie naturalnego mi\u0119sa sprzyja wyst\u0119powaniu niekt\u00f3rych chor\u00f3b przewlek\u0142ych. Dane ukazuj\u0105 tak\u017ce, \u017ce wyeliminowanie z diety niekt\u00f3rych bia\u0142ek pochodzenia zwierz\u0119cego odbija si\u0119 niekorzystnie na zdrowiu. Nauka nie dysponuje wiedz\u0105 na temat wp\u0142ywu mi\u0119sa in vitro<\/em> na zdrowie cz\u0142owieka, zw\u0142aszcza w odleglejszej perspektywie czasowej.<\/p>\n

Zwolennicy mi\u0119sa in vitro<\/em> twierdz\u0105, \u017ce jest ono znacznie mniej podatne na zanieczyszczenia i zaka\u017cenie bakteriami, kt\u00f3re naturalnie mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 w zak\u0142adzie przetw\u00f3rstwa mi\u0119snego. Ale ka\u017cde zak\u0142\u00f3cenie funkcjonowania naturalnej mikrobioty jelitowej cz\u0142owieka ma ogromny wp\u0142yw na funkcjonowanie ca\u0142ego organizmu.<\/p>\n

Hodowanie zwierz\u0105t wymaga stosowania lek\u00f3w weterynaryjnych. Mo\u017ce to prowadzi\u0107 do oporno\u015bci na antybiotyki. Problemem jest nieodpowiedzialne (np. prewencyjne) stosowanie antybiotyk\u00f3w. W przypadku in vitro<\/em> nie mamy pewno\u015bci co do rzeczywistych potrzeb (np. dotycz\u0105cych chemicznych, biologicznych \u015brodk\u00f3w ochrony) przemys\u0142owych hodowli kom\u00f3rek.<\/p>\n

Wzrost popytu na mi\u0119so powoduje niszczenie las\u00f3w na rzecz pastwisk. W opinii naukowc\u00f3w mi\u0119so hodowane wymaga mniej ziemi, mniej wody i wytwarza mniej zanieczyszcze\u0144. Pojawia si\u0119 pytanie o d\u0142ugofalowe konsekwencje dla \u015brodowiska zwi\u0105zane ze zmian\u0105 skali produkcji in vitro<\/em> (laboratoryjna \u00e0 przemys\u0142owa). Czy du\u017ca ilo\u015b\u0107 specyficznych zanieczyszcze\u0144 (np. po\u017cywki z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 substancji organicznych) po hodowlach kom\u00f3rkowych nie stworzy nowych rodzaj\u00f3w zagro\u017ce\u0144 bezpiecze\u0144stwa?<\/p>\n

Tradycyjnej produkcji mi\u0119sa towarzyszy wytwarzanie gaz\u00f3w cieplarnianych. W opinii niekt\u00f3rych naukowc\u00f3w, mi\u0119so hodowane w laboratorium mo\u017ce zmniejszy\u0107 wielko\u015b\u0107 emisji. Ale nie nale\u017cy zapomina\u0107, \u017ce ostateczny \u015blad w\u0119glowy mo\u017ce nie by\u0107 a\u017c tak korzystny, np. ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 ustrukturyzowania produktu. Nale\u017cy powt\u00f3rzy\u0107 pytanie o d\u0142ugofalowe konsekwencje zwi\u0105zane ze zmian\u0105 skali produkcji.<\/p>\n

Mi\u0119so pochodzenia zwierz\u0119cego ma bardzo zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 struktur\u0119 tkankow\u0105, sk\u0142ad chemiczny, w\u0142a\u015bciwo\u015bci technologiczne i funkcjonalne. Mi\u0119so in vitro<\/em> nie odtwarza produktu naturalnego, a jest zupe\u0142nie odr\u0119bnym wytworem, kt\u00f3ry mo\u017ce zaspokoi\u0107 potrzeby niekt\u00f3rych konsument\u00f3w pod warunkiem zastosowania szeregu dodatk\u00f3w i proces\u00f3w technologicznych. Ale w\u00f3wczas rodzi si\u0119 pytanie o jako\u015b\u0107 produkt\u00f3w mi\u0119sa in vitro<\/em> (np. idea clean-label).<\/p>\n

\"Kawa\u0142ekTa smakowito\u015b\u0107, ten wygl\u0105d s\u0105 nie do podrobienia.<\/p>\n

Wdro\u017cenie produkcji mi\u0119sa in vitro<\/em> b\u0119dzie wymaga\u0142o istotnej reorganizacji sfery gospodarki zwi\u0105zanej z produkcji rolnicz\u0105. Spowoduje konieczno\u015b\u0107 zmian profilu dzia\u0142alno\u015bci i produkcji wielu przedsi\u0119biorstw i gospodarstw. Nowa technologia b\u0119dzie wymaga\u0107 zaprojektowania nowych fabryk (laboratori\u00f3w?), zaprojektowania nowej aparatury technologicznej, przebran\u017cowienia w przypadku przedsi\u0119biorstw produkuj\u0105cych pasze, wykszta\u0142cenia nowych kadr dla przemys\u0142u, a zw\u0142aszcza rozwi\u0105zywania problem\u00f3w, kt\u00f3re jeszcze nie zosta\u0142y zidentyfikowane, ze wzgl\u0119du na niepe\u0142n\u0105 wiedz\u0119.<\/p>\n

Wiele wskazuje, \u017ce potrzebujemy holistycznego podej\u015bcia do kwestii produkcji i spo\u017cycia mi\u0119sa. Aby unikn\u0105\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci \u201enad talerzem\u201d niezb\u0119dnym wydaje si\u0119 rozwa\u017cenie mo\u017cliwie najszerszego wachlarza argument\u00f3w pro i contra spo\u017cywaniu mi\u0119sa, ze zwr\u00f3ceniem baczniejszej uwagi na szereg niewiadomych zwi\u0105zanych z produkcj\u0105 substytut\u00f3w mi\u0119sa i konsekwencje (np. gospodarcze, ekologiczne) tego. Czy ograniczenie produkcji mi\u0119sa i zast\u0105pienie go substytutami mo\u017ce korzystnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na horrendalny poziom marnotrawstwa \u017cywno\u015bci, skoro w czasie ka\u017cdej minuty w Polsce marnuje si\u0119 ok. 9 ton \u017cywno\u015bci, z czego ok. \u00bc to mi\u0119so i jego przetwory? Dlatego warto dzia\u0142a\u0107 efektywnie w sferze poszanowania \u017cywno\u015bci.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od tego, czy \u017cywno\u015b\u0107 jest pochodzenia ro\u015blinnego czy te\u017c zwierz\u0119cego, r\u00f3\u017cnorakie w\u0105tpliwo\u015bci i niepotwierdzone naukowo informacje cz\u0119sto determinuj\u0105 decyzje podejmowane przez konsument\u00f3w. Rozwi\u0105zanie problemu wy\u017cywienia ludzko\u015bci wymaga kompleksowego podej\u015bcia, kt\u00f3re uwzgl\u0119dnia aspekty spo\u0142eczne, ekonomiczne i \u015brodowiskowe. Dlatego nauka podejmuje dzia\u0142ania w sferze zr\u00f3wnowa\u017conych praktyk uprawy i hodowli upatruj\u0105c w tym szansy ograniczenia niekorzystnych skutk\u00f3w oddzia\u0142ywania rolnictwa na \u015brodowisko naturalne.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce rozwi\u0105zaniem rozs\u0105dnym i koniecznym (m.in. ze wzgl\u0119du na potrzeb\u0119 ochrony zasob\u00f3w \u015brodowiska naturalnego) jest d\u0105\u017cenie do zr\u00f3wnowa\u017conej produkcji mi\u0119sa, w tym skuteczne zredukowanie marnotrawienia zasob\u00f3w, zw\u0142aszcza gotowej \u017cywno\u015bci przez konsument\u00f3w. Eliminowanie mi\u0119sa z diety cz\u0142owieka przez zast\u0119powanie go produktami udaj\u0105cymi mi\u0119so, a w istocie wysoko przetworzonymi i naszpikowanymi dodatkami b\u0119dzie generowa\u0107 nowe, jeszcze niezidentyfikowane problemy w sferze zdrowia, ekologii, socjologii, gospodarki i in.<\/p>\n

[Cykl \u201ePoznaj \u015bwiat nauki o\u00a0\u017cywno\u015bci\u201d to seria artyku\u0142\u00f3w popularnonaukowych przygotowywanych przez naukowc\u00f3w z\u00a0Wydzia\u0142u Nauk o\u00a0\u017bywno\u015bci i\u00a0Biotechnologii Uniwersytetu Przyrodniczego w\u00a0Lublinie].<\/em><\/p>\n

Wybrana literatura:<\/p>\n

    \n
  1. Brzydka prawda o mi\u0119sie in vitro. Dlaczego nigdy nie zast\u0105pi tradycyjnego [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  2. Cultured Meat Innovation Field \u2013 Innovation Center | Merck [Internet]. [cited 2023 Jun 20]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  3. Cultured Meat Is Coming Soon: Here\u2019s What You Need to Know [Internet]. [cited 2023 Jun 20]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  4. Cultured Meat: What to Know [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  5. cultured-meat-what-to-know\u00a0 www.webmd.com [Internet]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  6. Eisen MB, Brown PO. Rapid global phaseout of animal agriculture has the potential to stabilize greenhouse gas levels for 30 years and offset 68 percent of CO2 emissions this century. PLOS Clim [Internet]. 2022 Feb 1 [cited 2023 Jun 20];1(2):e0000010. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  7. Good Food Institute. The Science of Cultivated Meat. Good Food Institute. 2023.<\/li>\n
  8. Je\u015b\u0107 albo nie je\u015b\u0107 (mi\u0119sa) \u2013 oto jest pytanie! (14\/2023) – Towarzystwo Ekonomist\u00f3w Polskich [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  9. Marnotrawstwo \u017cywno\u015bci problemem XXI wieku – Przegl\u0105d Rynku Spo\u017cywczego [Internet]. [cited 2023 Jun 28]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  10. Mi\u0119so in vitro \u2013 Wikipedia, wolna encyklopedia [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  11. Na Politechnice Gda\u0144skiej powstaje szynka z celulozy [Internet]. [cited 2023 Jun 28]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  12. Podsumowanie spotkania \u201cMI\u0118SO NA TALERZU KONSUMENTA \u2013 FAKTY I MITY\u201d – Forum konsument\u00f3w [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  13. Poznaj \u015bwiat nauk o \u017cywno\u015bci [Internet]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  14. W Polsce marnujemy 5 mln ton \u017cywno\u015bci rocznie – Towarzystwo Ekonomist\u00f3w Polskich [Internet]. [cited 2023 Jun 24]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  15. What Is Lab-Grown Meat and When Will It Reach Supermarkets? | Bon App\u00e9tit [Internet]. [cited 2023 Jun 20]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  16. com. THE PROCESS || What Is Cultivated Meat? [Internet]. 2020. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  17. Why cultivated meat is still so hard to find – BBC Future [Internet]. [cited 2023 Jun 20]. Available from: [link]<\/a>\u00a0<\/li>\n
  18. Zidari\u010d T, Milojevi\u0107 M, Vajda J, Vihar B, Maver U. Cultured Meat: Meat Industry Hand in Hand with Biomedical Production Methods. Food Eng Rev. 2020 Dec 1;12(4):498\u2013519.<\/li>\n<\/ol>\n
    dr hab. in\u017c. Dariusz Stasiak
    Katedra Technologii \u017bywno\u015bci Pochodzenia Zwierz\u0119cego
    Wydzia\u0142 Nauk o \u017bywno\u015bci i Biotechnologii\u00a0<\/h5>\n <\/div>\n\t\t\t\t\t\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t
    \n\t <\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t<\/div>\n<\/section>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Czy mi\u0119so z in vitro to nadal mi\u0119so? Ile \u017cywno\u015bci jest marnowanej w ci\u0105gu jednej minuty w Polsce? Jaki ma to zwi\u0105zek z jednoczesnym poziomem niedo\u017cywienia ludzi na \u015bwiecie? Te fascynuj\u0105ce zagadnienia w najnowszym artykule z cyklu \u201ePoznaj \u015bwiat nauk o \u017cywno\u015bci\u201d. Substytucja mi\u0119sa czy komplementarno\u015b\u0107 \u2013 przedwakacyjne rozwa\u017cania nad talerzem \u00a0 Problem wy\u017cywienia ludzko\u015bci jest jednym z najwa\u017cniejszych wyzwa\u0144, z kt\u00f3rymi mierzy si\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"elementor_header_footer","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[10],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147189"}],"collection":[{"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=147189"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147189\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":147193,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/147189\/revisions\/147193"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=147189"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=147189"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/up.lublin.pl\/foodscience\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=147189"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}